About Miss Helen and the Owl House: Red

For Helen Martins, bringing light and life into her home was one of her biggest accomplishments. During her creative period, between 1945, after the death of her father, and her own suicide in 1978 she created a wonderfully light and colourful home, reflecting light through shaped mirrors and shattered glass.

Helen loved the colour red, which she felt was the colour of passion. Her ‘precious red glass’ was a lot harder to find than brown beer bottles during her creative period.

It is also the colour of the honeymoon room, where a red sun with “jealous”, green eyes keep watch.

The window between the long bedroom and the honeymoon room as well as the kitchen window was replaced with red glass, which would have cost her a considerable amount of money.

Sue Ross tells in her book “This is my world” that Helen used to have her mirrors ordered and delivered to Nieu Bethesda. Her orders were very specific, and many shapes can be seen inside the house still. Especially mirrors cut into the shape of handheld mirrors were her favourite. There are also crescent moons and suns throughout the house.

In the book, a tale of Helen and her lover of 21 years, Johannes Hattingh, regaled by his daughter tells the story of Mrs Hattingh’s ruby and diamond brooches and rings. The transformation of her house was also what brought the couple together as this is when they started spending time together. 

His daughter, Machteld, also tells of a bright red velvet chocolate box with a little mirror on top, which Hattingh had given to Mrs Hatting in 1915. His daughter tells how badly Helen wanted the pretty box that Mrs Hattingh used as a jewellery box.

My own grandmother, Freda van Heerden, tells of a day when she ran into Helen Martins during a shopping spree in Graaff-Reinet. “She used to come across as very neglected, duty from working with cement and her hands were very dried and scarred. On that day, however, she was dressed in a beautiful red dress. Very fancy! It seems that her sister, Alida, had just passed away and Helen had inherited all her sister’s clothes.”

Colour was very important to Helen, who filled her home and garden with sculptress from glass, a feast for the eyes.

Yet, her red glass was supposedly very precious to her.

It was her wish that she be cremated and that her ashes be mixed with red glass and mounted on Oswald her favourite owl who stands sentinel at the back door. “But the dominee might think me a little strange …”

Boetie Bar en die Brigadier

(Na ‘n vriendin gister ‘n foto op Facebook geplaas het van die Brigadier wat op 3 Oktober 2010 oorlede is, het ek besluit om hierdie storie te publiseer wat al lank op my hardeskyf lê en wag … )

Nieu Bethesda, weggesteek tussen die Sneeuberge van die Oos-Kaap is bekend vir verskeie toeriste aantreklikhede. Die mees bekende is Helen Martins se Uilhuis, maar deesdae, met die toeloop van mense, spog die dorp nou met sowat twaalf restaurante, waaronder ook ‘n bierbrouery en hope gastehuise.

Die dorp het baie verander die afgelope paar jaar, veral ná die teerpad van die N9 tot amper in die dorp voltooi is.

Voorheen was die klein gemeenskap meer geslote, afgesonder van die res van die wêreld en miskien ook meer afhanklik van mekaar.

Die dorp is egter nog steeds klein genoeg dat jy elkeen van die inwoners leer ken. Daar is byvoorbeeld oom Boetie Pienaar, ‘n boer en een van die historiese Pienaars wat al jare en jare in die gebied woon. Meer onlangs is daar ook Boetie Bester, ‘n kruie-boer en die bar-man by die plaaslike kroeg. Om tussen die twee te onderskei praat die mense sommer van Boetie-boer en Boetie-bar.
Dié storie gaan oor oom Boetie-bar, wat self deesdae boer, maar eintlik oor die Brigadier wat hom geleer het hoe om sy eerste uie te plant.

Brigadier Chris Roberts was voorheen een van die bekendste inwoners van die dorp. Hy was jare tevore (voor die range verander en toe wéér verander het) ‘n brigadier in die polisiediens en het graag sy titel aan almal voorgehou. Meeste inwoners sal jou vertel hoe ‘n brombeer die Brigadier was. Moeilik. Vol draadwerk.

Volgens inwoners was die Brigadier se pa die padmaker op die dorp en het hy moontlik gevoel dat hy homself op een of ander manier moes bewys. Snaaks dat die dorp se mense sy pa as die mooiste, sagste persoon onthou. Toe die Brigadier uiteindelik sy miljoen maak, was daar tot ‘n artikel in die plaaslike koerant. En op ‘n stadium het hy elkeen van sy geboue in Bethesda (en daar was heelwat, waaronder die winkel, sy huis en store) se dakke helder oranje geverf. Moontlik net om te wys dis sýne.

Maar soos my ouma nou die dag sê toe ek haar dié storie vertel: “Daar is goed in elkeen van ons.”

Boetie Bester en sy vrou Pikkie het in 2008 Nieu Bethesda toe getrek. Hulle was platsak. Boetie het alles verloor toe die vervoermaatskappy waar hy vir jare gewerk het onder hom gedisintegreer het.

“Ons het niks gehad nie,” vertel hy van dié moeilike tyd. “Net die huis en stukkie grond in Bethesda.”

Hy en Pikkie het opgepak en sak en pak getrek Bethesda toe.

Hulle was “inkommers”, nuwelinge, en het nie mense geken nie.

Tog het hulle eendag gehoor hoe ‘n bakkie voor die huis stop.

“ ‘n Groot ou man, met ‘n bos hare en ‘n kierie het uitgeklim en aan die deur kom klop. Hy het gevra wie ek is, en ek sê toe ‘Boetie Bester’ toe sê hy ‘Ek is Brigadier Chris Roberts!’, “ vertel Boetie van agter die dorp se kroeg.

“Nou wat kom maak jy hier?” wou die Brigadier weet, en Boetie antwoord dat hulle nou hier bly. Hy het nie gesê dat hulle platsak was en dat al wat hulle oorgehad het, dié huis en plot is nie.

“Hier,” sê die Brigadier toe terwyl hy na die oop stuk veld langsaan wys, “moet jy uie plant.” Boetie vertel hoe hy saam moes stap na die land waar die Brigadier hom mooi gewys het hoe ver uitmekaar (graaf-breedte) daar geplant moet word.

Maar Boetie is nie ‘n boer nie. “Nee wat Brigadier, ek kan nie plant nie. Ek het nie die implemente of ‘n trekker nie. Ek weet niks van boerdery nie.”

Die Brigadier wou egter niks weet nie en sê vir Boetie dat hý ‘n trekker het en dit Maandag sal bring om die land om te ploeg.

Maandag gekom moes Boetie en Pikkie in Port Elizabeth wees en hy het sy sus gevra om te gaan kyk wat daar aangaan. “En wragtag, laat sy weet, die swart rook trek soos die trekker die land omploeg.”

Terug in Bethesda het Boetie gaan besoek aflê by die Brigadier se huis, die groot een met die bont tuin en die oranje dak, soos jy inkom in die dorp.

“Ek het geklop en sy vrou (dis nou sy tweede vrou, Liz) het ons ingelaat en na hom geneem waar hy diep in sy stoel gesit het. Hy het nie eens opgestaan nie en ek moes om hom loop om met hom te praat. Ek sê toe dankie, ek sien die lande is omgeploeg, waarop hy antwoord dat hy ‘n man van sy woord is en ‘natuurlik’ is dit geploeg. Hy het dan gesê hy kom. Ek wou weet wat ek hom skuld. Hy sê toe hy is nie groot op dankies nie, en kan nie verstaan hoekom ek die heeltyd met hom oor geld wil praat nie. En ek is daar uit na ek gesê het dat ons weer sal praat.”

Twee dae later is die Brigadier terug by Boetie se voordeur. “Kom,” sê hy vir Boetie. “Ek sal vir jou uieplantjies gee, maar moenie dink dat ék dit gaan uithaal nie.” Hulle is daar weg in die bakkie en na hulle ‘n paar helpers opgepik het in Pienaarsig het hulle begin uie uithaal.

Boetie self diep in die land, met sy helpers rondom hom, en die Brigadier kort op sy hakke met sy kierie wat kyk en seker maak hulle doen dit reg. “So het ons 16 kratte uieplantjies uitgehaal.”

Die Brigadier wou nie hoor van geld nie (“Moenie met my praat oor geld nie!”), maar het vir Boetie dood voor die oë gesweer indien hy selfs net een van die plantjies aan iemand anders verkoop.

“Ek het dit nooit vir die Brigadier gesê nie,” vertel Boetie. “Maar die dag toe ek die plantjies gekry het was my verjaardag.”

So is Boetie huis toe met sy uieplantjies, in kratte gepak, na sy omgeploegde landerye.

Die volgende oggend staan die Brigadier reg met die helpers. “Wat weet jy van boerdery, hé?” en saam is hulle die land in waar hy mooi met sy kierie verduidelik het hoe om te plant – ‘n duim uitmekaar, graaf-breedte – maak nat.

Ten einde het hulle 45000 plantjies geplant. Twee kratte het oorgebly en is net so terug na die Brigadier (“Is jy séker jy het nie aan iemand anders iets verkoop nie?”).

Boetie se eerste oes het 350 sakkies uie opgelewer. Sedertdien het hy ook knoffel begin plant en deesdae, alhoewel hy nog agter die bar ook werk, is hy en Pikkie weer op hul eie voete.

So het die Brigadier en Boetie se vriendskap stadig maar seker sterker geword. Miskien juis omdat Boetie ‘n “inkommer” was, soos die Brigadier sou sê.

Daar was heelwat baklei ook, want die Brigadier was nou een maal nie ‘n maklike man nie. Die keer wat Boetie die planters meer geld aangebied het na hulle gestaak het: “Wat weet jy? ‘n Inkommer?! Dan wil jy sommer betaal wat jy wil betaal. Jy met jou dorpsmaniere!”

Of die keer wat Boetie hom genooi het vir potjie toe sy vrou uitstedig was. (Die Brigadier het sy bord blinkgeëet en ná ‘n tweede porsie vir Boetie ingelig dat hy niks weet van pot maak nie.) Dieselfde met die dag toe hy by Boetie gebraai het. “Wat weet jy van braai? Julle inkommers weet niks! Jy moet kom dat ék jou wys.”

Of die keer toe Boetie te veel vrae gevra het oor uie boer: “Hoe moet ék weet? Ek’s nie God nie!”

Dis hier waar Boetie, wat stuk-stuk swaar vertel het oor sy vriend, erg bedroef raak. “So is dit toe so dat Liz my een aand bel. Die ou man het geval. Ons moet kom help.”

Hy was in groot pyn en met ‘n groot gesukkel het Boetie, Liz en Pikkie die Brigadier in sy ou Mercedes gelaai. “Jy stamp nié my kar nie!” waarsku die ou man vir Boetie vanuit die agtersitplek.

“Die ou man was ten volle by sy sinne, wou die heel tyd weet waar ons is en het tot vir my verduidelik hoe om tot by die hospitaal te ry.”

Kort na hy opgeneem is die aand, tussen ‘n geskarrel om ‘n aar te kry wat nie platgeval het nie, het die Brigadier vir Boetie nader geroep en gesê: “Hulle soek die short in my. Daar is iets fout met my.”

Oom Boetie ween.

In die vroeë oggendure, kort na hulle by die huis gestop het, het hulle die oproep kry. Die ou man is dood. Kort na sy laaste woorde aan Boetie.

Net so stilweg. Weg.