Posted on

Tolke en die taaldebat

NÁ Vredenheim se Taalberaad, besprekings oor Afrikaans in universiteite, nóg praatjies en nóg konferensies, het die Universiteit van Stellenbosch uiteindelik ingegee en ’n mosie aanvaar om ’n tolkdiens te begin ondersoek.

Ek is natuurlik eensydig as dit by dié kwessie kom.

As ’n oud-Puk het ek langs Zoeloe-, Tswana- en Xhosa-studente in klasse gesit en hulle kon verstaan wat aangaan omdat die tolk deur die gehoorbuis in hul taal gepraat het. Of ten minste in Engels.

Die US het egter vasgesteek die T-opsie – twee tale in een klas, helfte Afrikaans, helfte Engels. Ongelukkig het die klasse dan dikwels oorgeslaan na net Engels en moes die Afrikaanse studente sukkel om by te bly.

Die twee studenteverenigings wat baklei vir Afrikaans, Adam Tas en die Tygerbergers vir die Behoud van Afrikaans (TBAK), het volgehou dat hulle tolkdienste wil hê. Hulle het gesien dit werk elders, en dit sou beteken dat hulle steeds in hul moedertaal onderrig kan ontvang.

Die US se ingenieursfakulteit het die taak in eie hande geneem. Hulle het ’n tolkdiens ingespan en die studente meen dit werk, selfs in ’n gespesialiseerde vakgebied soos ingenieurswese, wat deurtrek is van talle tegniese terme.

Nou het die bestuur van die US-bestuur ook op die wa gespring met die besef dat dit moontlike ’n oplossing vir teenkanting teen die T-opsie kan wees en ’n mosie aanvaar om dit te toets.

By die Vredenheim-beraad het die vise-kanselier van die Noordwes Universiteit, dr. Theuns Eloff, beaam dat die implementering van ’n tolkdiens, soos dié op die Puk, heelwat gaan kos.

Wanneer daar egter gekyk word na die universiteit se jaarlikse uitgawes, beslaan dit slegs ’n fraksie daarvan. En as die sisteem eers in plek is, is die bedryfskoste minimaal.

Ek is baie bly vir die toekomstige Maties. Nou hoef die Xhosa-outjie nie meer voort te sukkel in Afrikaans nie, maar kan die lesing volg in Engels en hopelik later Xhosa, terwyl die Afrikaanse studente steeds trots Afrikaans kan wees. Die bestuur van die US klink nog skepties, maar tyd sal wel leer of die stelsel werklik suksesvol is.

Maar soos ek sê, ek is mos ietwat eensydig.

Posted on

Praat jou taal!

VIR die meeste Engelssprekendes is Afrikaans nogal ’n moeilike taal om te bemeester.

My boetie het ’n Engelse vriendin en het dit op homself geneem om haar bie­tjie touwys te maak. Maar in plaas daarvan om haar oor basiese struikelblokke soos die dubbel-nie in te lig, het hy sommer weggespring met woorde wat nie juis in alledaagse gesprekke gebesig word nie.

Die eerste paar woorde van haar Afrikaanse woordeskat sluit in: trapsuutjie en verkleurmannetjie, kabouter, appelliefie, kastaiing en kaiings (met ’n in-diepte verduideliking in hoog-Hollands oor wat die verskil tussen die laaste twee is).

Sy Afrikaanse verduideliking vir ’n sigaret aansteker is as volg: “’n vinger-geaktiveerde, gas-aangedrewe, tabakrolletjie aan­- steek­meganisme”!

Dit het my weer laat besef hoe mooi Afrikaans eintlik is. Daar is baie woorde wat tog só beskrywend is.

Van my gunstelingwoorde sluit in: bromponie, kotiljons, skoppelmaai, koffers, kabaal, patats en pondok. Agterlosig, aapstert en sprinkaan. Hotkant en haarkant, kamma, vabond en vent. En natuurlik my gunsteling, hottentotsgod.

’n Skorriemorrie is ’n skurk, en as jy in ’n dikkedensie beland, is jy in die moeilikheid! En as iemand aldag siekerig is, is hy mankoliekerig.

Dis ook net in Afrikaans wat jy sal sê: “Hy het sulke regte sekretarisbene” (lang maer beentjies) of “agter-os kom ook in die kraal” en “om oor koeitjies en kalfies te gesels”.Iemand wat effe besope is, het in die “hoenderhemel” beland en ly die volgende dag aan ’n “babelaas”.

As Afrikaanssprekendes het ons nog altyd die gewoonte om oor te slaan na Engels toe sodra iemand klink asof hulle net effens sukkel om ons taal te praat. Dit is dalk ’n ingebore ordentlikheid, maar terselfdertyd maak ons eintlik ’n groot fout.

Ons moet juis ons taal meer praat, dan sal al die mooi woorde, wat ons stadig maar seker besig is om te vergeet, ook ’n kans op oorlewing hê.

So sprak jou sprook, en praat ons pragtige taal!

Posted on

Begrotings begrotings begrotings

MY begroting het dié maand vir die eerste keer uitgewerk!

Ek is baie opgewonde oor die feit dat pay day gekom het, en ek vir ’n verandering petrol in my kar gehad het en nie op walms gery het soos in vorige maande nie.

Ons maatskappy het met die briljante idee opgekom om ons almal deur sulke finansiële sessies te laat sit om te leer hoe om jou geld beter te bestuur. My ma het my probeer leer van begrotings, maar dié kursus het dit ’n bietjie eenvoudiger gemaak om toe te pas.

Hier is ’n paar wenke van die finansiële ghoeroe, prof. Matthew Lester, van die Rhodes-universiteit.

Hy het aan ons verduidelik hoe om ’n begrotings op te stel. Myne is al lankal gedoen (as ek net daarby kon bly), maar die idee is om dit so eenvoudig moontlik te hou.

Lys jou inkomste (ná al jou aftrekkings gedoen is) en oorkant dit al jou uitgawes. Huur, water en ligte, en aftrekorders.

Dit behoort aan jou ’n idee te gee van hoeveel geld jy dan het om te spandeer. Maak dan seker jy hou by die bedrag. Jy weet dan hoeveel jy het om per dag, of per week, te spandeer, soos om vir jouself sakgeld te gee.

Dit gaan jou dan ook ’n idee gee van hoeveel jy het om te spaar.

Die meeste van ons het skuld, maar jy kan nie verwag om dit alles in een slag af te betaal nie. Begroot eerder beter om dit oor ’n tydperk af te betaal.

Lester het ook vertel hoe beleggings werk en aanbeveel dat ’n mens ’n “Bucket List” moet maak.

Dit is moeilik om te spaar as jy nie ’n doel het nie. Skryf tien dinge neer, soos om ’n motor of ’n huis te koop, of daardie nuwe motorfiets en swembad wat jy wil installeer. Lys hulle in orde van belangrikheid en haal die dinge van die lys af wat jy weet onmoontlik is om te bereik.

Hierna kyk jy na beleggings.

Daar is drie soorte beleggings: konserwatief, middelmatig en aggressief. Vir iets soos ’n deposito vir ’n nuwe kar, sal jy vir drie tot vyf jaar moet spaar. Die risiko is min, en die belegging gaan nie soveel geld trek nie.

Vir beleggingsdoelwitte soos jou kinders se universiteitsgelde, moet jy
sommer vroeg reeds begin spaar, en in ’n meer aggressiewe belegging (van vyf tot vyftien jaar) belê.

Volgens Lester is jou aftrede die belangrikste ding om voor te spaar. Daarvoor moet jy sommer vroeg reeds begin belê. Hoe langer die geld lê, hoe groter is jou belegging.

Ek laat julle met een van sy “waarskuwings”: “Hoe langer jy wag, hoe groter is die probleem wanneer dit aanbreek.”

Posted on

‘n Bier teen die Karoo koue

WAT gebeur as ’n klomp wynmense van die Wes-Kaap die Oos-Kaapse koue aandurf?

Hier is ’n storie wat my ma my gister vertel.

’n Groep jagters van die Kaap het verlede week daar in ons klein Karoodorpie beland en Saterdag ’n bietjie tyd afgeknyp om die dorp te verken.

Natuurlik is daar heelwat sosiale aktiwiteite om van uit te kies in ’n stofpaddorpie met net ses strate, en hul eerste stop was by die bier-brouery, een van ons trotse besienswaardighede.

Daarna is hulle na die plaaslike watergat (die enigste) om die rugby te gaan kyk. Daar is darem deesdae ’n pool-tafel ook en halftyd blêr 1993 se treffers uit die blikkerige radio.

Saterdae beteken ook dat daar lewe by die tennisklub is, selfs al trek die termometer ver onder vriespunt.

Dis die boere se weeklikse saamtrek en die toergroep het ná afloop van die rugby daarheen gesuiker – net vir een of twee drankies.

Reeds lekker warm na al hul sosiale rondtes, het hulle by die plaaslike restaurant gaan eet, waar ’n Switserse sjef die heerlikste pizzas maak.

Dis ook dáár waar hulle die idee kry om iets buitengewoon te doen.

In ’n dorp soos Nieu-Bethesda is dit moeilik om iets aan te durf wat nog nie reeds gedoen is nie, en toe my pa begin giggel, weet hulle daar is iets aan’t broei.

Jare gelede, tydens ’n kuier by ’n destydse restaurant (die plek se naam was Stokkiesdraai), het my ouers na heelwat wyn besluit hulle gaan die “goue myl” aandurf.

Met net tekkies aan vir die dorings, het hulle om die kerk in die middel van die dorp genael. Gelukkig is daar nie straatligte in die donker Karoo nie!

Die jagters besluit toe om dié aktiwiteit een stap verder te vat, net om ánders te wees.

Twee van die manne het hul klere net daar gelos, en gewapen met ’n hoed – ingeval hulle iemand teëkom – begin hardloop, reg om die kerk (wat drie blokke van hul beginpunt af is).

Wes-Kapenaars laat hulle nie sommer onderkry nie, en om seker te maak dat niemand gou van dié insident nie vergeet nie, het hulle doodluiters die kroeg binnegestap, hoed voor die skaamte, en ’n bier teen die bibberende koue bestel.

Posted on

As boerseuns begin vrou soek

EK hou van boerseuns. Ek hou van hul mentaliteit, die groot bakkies, die breë skouers en die plat-op-die-aarde-houdings.

Dit kan egter nie gesê word van alle boere nie, en dit sluit ook nie alle ander mans uit nie. Maar die rede vir dié stelling is eintlik dat ek onlangs die lys van die nuwe Boer soek ’n Vrou-reeks se seuns gesien het.

Een naam lyk toe al te bekend, en ná ’n bietjie navorsing, kry ek dit jou werklikwaar. Die oulike boerseun wat destyds saam met my op skool was het wraggies vir die program ingeskryf!

Met die eerste reeks het ek dit régtig oorweeg om in te skryf. My boer was gekies, my foto geneem en ek wou met alle mag die ding pos. Tog het iets my daarvan weerhou. Nog nooit was ek só bly oor ’n besluit nie.

Die boer wat ek destyds gekies het (ons sal eerder nie name noem nie) het toe heeltemal anders uitgedraai as wat sy oulike video belowe het.En toe begin die skandale. Veral ná die tweede reeks het heelwat stories uit die geraamtekas van dié boere en hul meisies begin klim. (In die Karoo loop stories wyer as wat die pers ooit kan!)

Ek lees nou die dag weer ’n brief van ’n boervrou wat in die Rapport gepubliseer is oor haar lewe op die plaas. Sy vertel van haar ervaringe en dit is duidelik dat die plaaslewe definitief nie so romanties is soos dit in dié program voorgehou word nie.

Dit is ’n harde wêreld waar vroue moet saamwerk om van die besigheid ’n sukses te maak. Jy ruil hoëhakskoene in vir top-boots en kakies, en fancy karre vir ’n plaasbakkie. Die meeste boervrouens moet ’n tweede besigheid bedryf net om die kinders deur skool en universiteit te kry. Van my skoolmaats, ook van die plaas, moes van jongs af reeds naweke help om die vee in die kraal te kry.

Jou kinders is bevoorreg om in die platteland groot te word, maar die skole is soms so ver dat hulle van vroeg reeds kosskool toe moet gaan.

Tog moes ek twee keer kyk na die foto’s van die seuns wat hulself op só ’n manier in die mark plaas. Hulle is nie te sleg om na te kyk nie, hou almal van piekniek en een vlieg selfs ’n helikopter.

Dalk is daar goeie boerseuns daar buite. Ek is net nie seker of hulle op nasionale televisie te vinde is nie.

Posted on

Ester die spook en hysbak-ry

EK lees nou die dag ’n rubriek oor hysbak-ry. Ek is self versigtig vir hysbakke, veral as gevolg van ’n storie uit my universiteitsjare.

As Puk-student was ek in my eerstejaar in ’n koshuis met sewe verdiepings ingedeel, met my kamer op Vloer Ses.

Die eerste drie weke van universiteit, tydens ontgroening, mag die Dore (soos eerstejaars daar genoem word) glad nie die trappe gebruik nie. Gelukkig het ek nie op Vloer Sewe gewoon nie!Dié koshuis het egter ’n lekker spookstorie aan hom.

Blykbaar, sowat 40 jaar gelede, was daar ’n meisie in dié koshuis met die naam Ester. Sy het op die vierde verdieping gewoon en was blykbaar baie akademies. Só akademies dat sy eendag, neus in ’n boek, na die hysbak geloop en die knoppie gedruk het.

Toe die deure oopmaak, het sy, sonder om te kyk, ingestap, en nie besef dat die karretjie self nie daar was nie. Sy het tragies na haar dood onder in die buik van die koshuis geval. Of so iets. Daar is baie variasies op die storie.

Ester is nog steeds daar. Sy loop laat saans in by die hysbak, uit op die vierde verdieping, en weer op en af. Wanneer jy by die deur inloop, maak dit so ’n piiieeep-geluid. Saans, wanneer die hysbak vanself so op-en-af gaan, kan jy dié geluid gehoor, maar niemand kom vanuit die hysbak nie te voorskyn nie. Wanneer iemand dit ervaar, groet hulle maar vir Ester en stap vinnig aan.

Soms het dit gebeur dat wanneer jy vrek haastig is en tot by die hysbak hardloop, die deure vanself oopswiesj, voordat jy nog die knoppie kon druk.

Ek glo nie eintlik in spoke nie, maar indien jy in die hysbak geklim het sonder om vir Ester te bedank vir die deure se oopmaak, was dit maande voordat dit weer gebeur. Serious!

Posted on

Voel dit… nog net tien dae…

DIS maar ’n blou Maandag, blouer as gewoonlik omdat die Blou Bulle jou waarlik die Super 14 gewen het.

Ek was heel mistroostig toe die laaste fluitjie blaas. As iemand wat nie regtig ’n rugby-ondersteuner is nie, het ek die Stormers kliphard aangemoedig en was skoon hees geskree.

Ek hoop nou maar Bafana-Bafana doen iets ongeloofliks by die Fifa 2010 Sokkerwêreldbeker wat vandag net tien dae weg is.

Dis wonderlik hoe die land ewe skielik begin saamstaan. Die Blou Bulle en die sokkeraanhangers in Soweto wat soos wafferse drinkebroers in dieselfde kroeë uithang, die vuvuzelas wat dreun en Blou Bul-makarabas – die handgeverfde hardehoed met die span se kleure en vlae daarop – wat orals te sien was by die rugby-finaal.

Hier in die Kaap word jy ook al hoe meer bewus van ’n gees van samesyn. Ek verdwaal Vrydag vir die hoeveelste keer in die stad, maar met Google Maps op my foon, probeer ek weer op die regte pad kom.

Ek is nog besig om my karige navigasie-kennis toe te pas, toe ek iemand hier by my hoor skree: “Ayoba Sisi, it’s Ayoba time!”

In ’n taxi langsaan hang ’n man by die venster uit. Dis net wit tande in die vriendelike swart gesig wat breed glimlag, terwyl hy na my foon beduie. Dit was onmoontlik om nie terug te glimlag nie.

Soos die taxi in volle vaart wegtrek, skree die man al waaiende, hand teen sy oor: “Don’t call me, I will call you!”

Miskien gaan die sokker regtig ’n verskil maak in die land. Rassisme en vooropgestelde idees oor die verskille in kulture kan afgebreek word deur mense uit alle oorde wat almal ’n Suid-Afrikaanse vlag aan hul voertuig hang en ’n Bafana-trui op Vrydae dra.

2010 gaan dalk nie so ’n groot impak hê soos baie mense gehoop het nie. Dit gaan nie armoede uitroei nie. Dit sal verbygaan en Suid-Afrika sal terugkeer na sy gewone ritme, soos Stellenbosch ná die Karnaval: bietjie verweer, maar steeds aan die gang.

Dalk sal ons almal ietwat meer verdraagsaam aan die anderkant uitstap wanneer ons as één geel en groen massa opgestaan en “Laduuuumaaa” geskree het!

Posted on

Groener weivelde

EK is nie juis groot op die groener wyse van lewe nie.

In die winter verkies ek my water, my huis én my bed lekker warm. Dít verg alles ongelukkig elektrisiteit, selfs al gebruik jy net die ketel om jou warmwatersak te vul.

Soos die gesegde lui: Wat jy saai, sal jy maai. Ek gaan lees toe oor hoe om groener te leef en hoewel van die raad prakties genoeg is, lyk baie van dié wenke na vrek baie moeite! Hier is ’n paar wenke van die kenners.

Volgens geleerdes moet jy eerder jou inkopiesakkies hergebruik, as om elke keer nuwes te koop. Ongelukkig lê my sakkies altyd by die huis, en dit sou onprakties wees om 5 km te ry net om geld te spaar op ’n sakkie. Ek maak dus ’n punt daarvan om die platieksakkies weer te gebruik. Soos hulle sê: “reduce, reuse, recycle”.

Jy kan ook die armes help deur jou polistireenbakkies, waarin vleis en groente verpak word, te was en te skenk aan Stellenbosch Voedingsaksie, wat dit gebruik as borde.

Ander raad van die kenners is om jou eie koffiebeker, plastiekbakkie of messegoed saam te piekel en dit dan te gebruik, eerder as die polistireen- of plastiek-opsies by wegneemwinkels. (Sonder om snaaks te wees, maar regtig? Wie dra dag en nag ’n hele stel eetgerei met hul saam?)

Vervang al jou gloeilampies met flufluoorlampe wat minder krag gebruik, skakel ongebruikte ligte af en maak seker dat al jou elektroniese toestelle by die muur afgeskakel is.

Een van die maklikste dinge wat almal kan doen, is om van gryswater-sisteme gebruik te begin maak.

As dit nie reën nie, moet die tuin steeds water kry. Deesdae doen ek die moeite om my wasmasjien se water op te vang en met ’n gieter alles in die tuin wat lyk of dit kan blom, water te gee.

Daar is ook ’n paar tamaties en ’n spinasie-plantjie wat in die hoek van die tuin groei, wat weer beteken daar is altyd vars groente op die tafel. ’n Pot vars kruie kan verder help om geld te spaar en is boonop baie lekker.

Ek is nie die mees verantwoordelike energie-verbruiker nie, maar deur net ’n paar van dié wenke toe te pas, is my elektrisiteitsrekening die afgelope paar maande heelwat laer!

Wie sê ’n ou viool kan nie ’n nuwe deuntjie leer speel nie?

Posted on

Dure diesel vat aan verbruikers

VOLGENDE keer as jy jou voertuig by die vulstasie laat volmaak, kyk eers wat hulle vir diesel vra.

My motor is ’n 1993-petrolmodel met ’n 1300-enjin, dus was die prys van diesel nog nooit iets waaroor ek twee keer gedink het nie. Maar, so vertel iemand my nou die dag, dieselpryse verskil van vulstasie tot vulstasie. En nie net sommer met ’n bietjie nie!

Soos die meeste motorverbruikers, was ek onder die indruk diesel kos oral dieselfde. Toe dit egter tyd was om my motor se petrolvoorraad aan te vul voordat die pryse wéér styg, het ek ’n draai by ’n paar vulstasies gemaak.

Ek het by sewe verskillende stasies in die dorp omgegaan om hul pryse te vergelyk. Die verskil is ongelooflik! Die goedkoopste is by die koöperasie waar jy (voor Woensdag se verhoging) R7,70 per liter betaal het, en ’n ronde R8 per liter ná die verhoging. Tweede in die ry is die ongemaklikste stasie om by in te kom, met ’n verhoogde prys van R8,03 per liter.

Die duurste in die dorp (ek sal liewers nie die stasie noem nie) se dieselprys is R8,52/l ná die verhoging!

“Die petrolprys word gereguleer en die pryse word elke maand in die Staatskoerant gepromulgeer. Die prys van diesel word egter nie gereguleer nie en dus sal jy verskillende pryse kry,” is Cornel van Basten van die Suid-Afrikaanse Petroleum Industrie Assosiasie (SAPIA) se kommentaar oor die wisselende pryse van diesel.

Volgens Van Basten verskil die prys van petrol langs die kus van dié in die binneland, aangesien die vervoerprys daarby ingewerk word. In ’n spesifieke area soos Stellenbosch, word die petrolpryse deur die staat gereguleer. Dieselpryse word egter deur die stasies self vasgestel.

Die meeste mense stop net by die vulstasie, gooi sowat R300 se brandstof in en ry verder. Hulle kyk nie eers twee keer na die prys nie. Baie mense weet nie eers wat petrol nou kos nie (myself ingesluit, totdat ek nou ondersoek gaan instel het).

Almal sukkel nog ná die resessie. As jy jou sak dus ietwat van ’n blaaskans wil gee, maak seker van die prys by die vulstasie waar jy gewoonlik volmaak. 53c per liter kan nogal ’n verskil maak!

Posted on

Sal die regte boere asseblief opstaan?

DIE boere is deesdae omtrent in die nuus.

Eers was dit mynmagnate wat wingerde wil omdolwe om sink en klei uit te haal, en nou wil die regering al die plase vat en nasionaliseer, beginnende met die wildsplase. Ek lees tans PG du Plessis se Fees van die Ongenooides, wat nou ook Dinsdae as ’n TV-reeks op kykNET uitgesaai word.

Die storie handel oor die Anglo-Boereoorlog en hoe ’n uitgebreide Van Wyk-familie die oorlog en konsentrasiekampe oorleef het. Die ouens in die regering wat nou so aan die boere karring, het lanklaas gaan kyk na wat in die geskiedenis gebeur het. Die boere het teen duisende

Rooinekke opgetrek en hulle soveel skade berokken dat die Britte op die ou einde hul vrouens en kinders in kampe moes sit, hul huise moes afbrand en al hul vee moes doodmaak. Nie eens dít kon die boere se veglus stuit nie. Hulle het opgestaan vir dit wat vir hulle belangrik is, en baklei. Tot die dood toe.

Ná die oorlog is hulle terug na hul plase en het deur harde werk weer alles opgebou. Nou, 200 jaar later, is daar sprake van nasionalisering en mynregte wat aan staatsinstansies gegee word.

My pa is self ’n boer en ons plaas is reeds 132 jaar en ses geslagte in die familie. Die boere in ons omgewing het ook entoesiasties grondhervorming probeer aanhelp deur gedeeltes van hul plase aan hul werkers af te staan en hulle met ’n mentorskap-program te help om hul eie boerdery op te bou. Die projek staan egter nou stil omdat die regte amptenare nooit gereageer het op die planne nie.’n Paar boere in dié area het wel die program suksesvol geïmplementeer.

Onlangs, by die Stellenbosse Landbouvereniging is in gesprekke baie aandag gewy aan behuising vir plaaswerkers.

So “veg” die boere voort, ook vir hul mense.

Die vraag wat gevra moet word, is: Sal die regering omsien na die mense wat nou op die plase werk en wat jare reeds vergete gebly het as dit by staatssubsidies vir behuising kom?